Gwintowniki i narzynki, czyli jak nie dać się wkręcić

 

Każdemu z nas kiedyś zdarzyło się, że zerwał się gwint. Sytuacja patowa, bo nie jesteś w stanie wyjąć całej ściany, czy metalowego bloku. Co więc można zrobić, zamiast kosztownej wymiany niemal wszystkiego, by tylko mieć nowy gwint? Wtedy właśnie przydaje się znajomość gwintowników i narzynek.


Jaka jest różnica między gwintownikami, a narzynkami?


Gwintownik to narzędzie skrawające służące do nacinania gwintów wewnętrznych (nakrętki, gwinty w ścianie, itd.). Budową i kształtem przypomina śrubę, tylko zamiast gwintu ma ostrza skrawające.
Narzynka służy do nacinania gwintów zewnętrznych. Używa się zwykle kształtu walcowatego, na którym narzynane zostają gwinty. Narzynka przypomina w działaniu nakrętkę, z tą różnicą, że zamiast gwintu w środku, ma ostrza.
Tyle jeśli chodzi o definicję. Oba narzędzia dzielą się na kilka kategorii.

1. Gwintowniki ręczne


Gwintowniki ręczne posiadają proste rowki i są najprostszym rodzajem tego narzędzia. Używane są zwykle przy pracach jednostkowych, ewentualnie małych seriach. Stosowanie ich wymaga korzystania z kilku różnych narzędzi:

  • zdzierak - posiada nakrój ośmiu zwojów gwintów (8P) pod kątem 5 stopni, dzięki małemu stopniowi nachylenia ułatwia wiercenie na samym początku, przeznaczony do wstępnej obróbki otworu
  • pośredni gwintownik - nakrój czterech zwojów (4P) pod kątem 10 stopni, wykorzystywany głównie do precyzyjnej obróbki gwintu wykonanego zdzierakiem oraz wykonanie kolejnych zwojów w otworze
  • wykańczak - nakrój dwóch zwojów (2P) pod kątem 20 stopni, wykorzystywany - jak nazwa wskazuje - do wykańczania gwintów na całej długości

Gwintowniki ręczne


Ze względu na stosowanie narzędzi, gwintowanie dzieli się na stopnie: jednostopniowo (jednym narzędziem), dwustopniowo (dwoma), trzystopniowo (trzema).

2. Gwintowniki maszynowe

Gwintowniki maszynowe używane są do prac wieloseryjnych, stosuje się je w jednym podejściu, wykorzystywane są w różnych pracach i formach gwintów, można je podzielić na dwa rodzaje:

  • z chwytem przelotowym - służy do gwintów przelotowych, choć używany jest również do nieprzelotowych, cechuje go jednak mniejsza wytrzymałość
  • z chwytem nieprzelotowym (wzmocnionym) - służą do gwintów ślepych, są wzmocnione i wytrzymałe

Gwintownik maszynowy

3. Narzynki

Narzynki przeznaczone są do nacinania gwintu zewnętrznego na walcu. Narzynki można wyróżnić:

  • Narzynki jednolite
    Tego typu narzynkami nacina się gwint za jednym razem
  • Narzynki dzielone
  • Narzynkami dzielonymi gwint narzyna się za kilkoma podejściami
  • Narzynki ze względu na konstrukcję dzielą się na:
    - okrągłe - najpopularniejsze, używane przy obróbce ręcznej i maszynowej
    - kwadratowe i sześcioboczne - używane głównie przy pracach montażowych, można nimi kręcić przy pomocy klucza płaskiego
    - tulejowe - stosowane wyłącznie do pracy automatów, są zbudowane tak, by skrawki spływały, nie blokując i nie wżynając się w nowo powstały gwint
    - gwintownice - służą do nacinania części zewnętrznych rur i rzeczy o dużym przekroju.

Narzynki

Czym są gwinty metryczne, a czym calowe?


Gwinty metryczne mają kąt 60 stopni. Dzielą się one na standardowe gwinty i drobnozwojne. Standardowe są tańsze, natomiast są też znacznie mniej precyzyjne, niż drobnozwojne. Gwinty drobnozwojne zostały wykonane na potrzeby pracy dokładnej i wysokowydajnej. Narzędzia drobnozwojne zwykle sprzedaje się w zestawie dwu-sztukowym: gwintownik właściwy i wykańczający.


Gwinty metryczne drobnozwojne różnią się przede wszystkim skokiem gwintu (odległość pomiędzy wierzchołkami gwintu w przekroju wzdłużnym). Tak, jak dla gwintu zwykłego wielkość skoku rośnie wraz z wielkością średnicy, tak gwint drobnozwojny zwiększa się znacznie wolniej. 


Różnica między gwintami calowymi, a metrycznymi polega głównie na operowaniu inną miarą. Są one o zarysie trójkątnym o kącie 60 stopni. Gwinty calowe pochodzą z krajów anglosaskich i stąd mają nieco inne kąty i różnice skoków.
Gwinty calowe mają kilka standardów:

  • Gwint UNC (Unified National Coarse Thread) - występuje w rozmiarach od 0,073'' do 4'', jest on odpowiednikiem gwintu metrycznego zwykłego
  • Gwint UNF (Unified National Coarse Fine Thread) - gwint o drobnej podziałce, odpowiednik metrycznego drobnozwojnego, stosuje się go podobnie, jak gwint UNC, choć jest nieco bardziej wytrzymały
  • Gwint NPT (National Pipe Thread) - amerykański gwint dla rur, używany w hydraulice i pneumatyce
  • Gwint BSW (British Standard Whitworth) - gwint calowy zwykły Whitwortha, podstawowy gwint w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii, odpowiednik gwintu metrycznego zwykłego, ma kąt 55 stopni
  • Gwint BSF (British Standard Fine) - podobny do BSW, jest jednak krótszy i bardziej wytrzymały, używany częściej w gwintowaniu maszynowym
  • Gwint BA (British Association srew thread) - metryczny standard, często używany zamiast BSW, ma jednak inne główki i jego kąt wynosi 47,5 stopnia
  • Gwint BSP (British Standard Pipe thread) - używany w pneumatyce i hydraulice, służący głównie do rur wodnych i chłodzenia - gwint rurowy BSP tabela

Podsumowując, wybór gwintownika lub narzynki metrycznej nie jest zbyt skomplikowany. Wystarczy znać odpowiedni rozmiar gwintu, dobrać osprzęt w postaci pokrętła do gwintowników ręcznych lub oprawki do narzynek i można rozpoczynać pracę. Przy gwintownikach calowych niestety dodatkowo przydadzą się tabele przeliczeniowe, aby można było np. przeliczyć gwint calowy mając do dyspozycji jedynie informacje o wartościach metrycznych. Postaram się w najbliższym czasie takie tabele umieścić na Naszym blogu.